Onderzoeksatelier: wetenschap en praktijk samenbrengen

Oktober 2018
Hoe ondersteunen leerkrachten de zelfstandigheid van hun leerlingen? En hoe ervaren beide partijen dit? In een onderzoeksatelier gingen enkele Lucascollega's met dit vraagstuk aan de slag.
Bijna twintig jaar bevindt Tineke Dijkstra zich inmiddels tussen de leerlingen. Ze stond op verschillende basisscholen voor de klas en begeleidde (de ouders van) kinderen die een rugzakje hadden. Op haar huidige school, De Vlieger in Ypenburg, werkt ze nu veertien jaar. Dit schooljaar staat ze daar voor groep 6/7.
“Ik heb het erg naar mijn zin, werk er parttime en heb thuis een gezin met drie kinderen. Toch kriebelde het. Steeds vaker kreeg ik het gevoel dat ik mijn hoofd meer wilde gebruiken. Net als in Leiden eind jaren negentig, waar ik pedagogische wetenschappen studeerde en mijn mastertitel behaalde.”
 
Soortgelijke vraag
Dijkstra stuitte in 2015 op een oproep van Ingrid Cloosterman, coördinator van de Lucas Academie. Ook zij liep rond met een soortgelijke vraag: wat doe je eigenlijk met je onderzoeksvaardigheden na het afronden van een masteropleiding? Kunnen we praktijk en wetenschap niet dichter bij elkaar brengen?
Zoekend naar een antwoord kwam Cloosterman in contact met Wilfried Admiraal, hoogleraar aan de Universiteit Leiden en onderwijsonderzoeker aan het ICLON. Al langer verdiept hij zich in methoden om de kloof tussen de onderwijs- en wetenschapswereld te overbruggen of, liever nog, te verkleinen.
Eén jaar na zijn oratie in 2013 lanceerde Admiraal de zogeheten onderzoeksateliers. Met dit pilotproject wilde hij achterhalen of die overbrugging haalbaar is. De opzet: zo'n vijf leerkrachten met een mastertitel onderzoeken, het liefst binnen dezelfde onderwijsinstelling, een onderwerp. Zo helpen ze het onderwijs op hun eigen school te verbeteren én ontwikkelen ze wetenschappelijke kennis over het onderwijs.
 
Hip onderwerp
Dijkstra: “Tijdens een informatieavond leerde ik enkele Lucascollega’s kennen van verschillende scholen in de regio. We wilden meer weten over destijds een heel hip onderwerp: hoe ondersteun je als leerkracht de zelfstandigheid van leerlingen? Maar vooral ook: hoe ervaren beide partijen dit? Het gevoel van autonomie lijkt een positieve invloed te hebben op het leren van leerlingen. Hun concentratie zou erdoor toenemen, ze zijn minder snel afgeleid, plannen hun leerproces beter en nemen er meer verantwoordelijkheid voor.”
Daarmee waren de onderzoekers er niet: hoe slagen leerkrachten erin hun leerlingen daadwerkelijk vrijer te laten? “We discussieerden er veel en lang over. Leerkrachten kunnen bang zijn dat leerlingen nog niet goed met die vrijheid om kunnen gaan. Waarom en wanneer precies is dat? Welke persoonlijke opvattingen heeft de leerkracht over de zelfstandigheid van leerlingen? En hoe kijken kinderen daar zelf tegenaan? Vragen die we moesten omzetten en formuleren tot wetenschappelijk meetbaar materiaal.”
 
Broodje
Dat was niet eenvoudig. De groep, die uiteindelijk vier leerkrachten telde, sprak op maandagavonden af in het hoofdgebouw van Lucas Onderwijs in Den Haag. “Na schooltijd ontmoetten we elkaar daar rond de klok van zessen, bestelden enkele broodjes en zetten ons aan het werk. Ik zie ons nog uren ploeteren in dat grote lege gebouw. Vaak kwam alleen uit ons raam nog licht naar buiten.”
Onmisbaar was de professionele hulp van Wilfried Admiraal. Hij ondersteunde bij het opbouwen van een valide onderzoek, gaf aan hoe de data over deelnemende leerkrachten en leerlingen te verzamelen en verwerken. Hij stuurde bij als er vragenlijsten moesten worden ontwikkeld en tipte welke literatuur te lezen. Dijkstra: “Wilfried speelde een grote rol in ons midden.”



Uiteindelijk werden zes aspecten van zelfstandigheid geformuleerd: keuzevrijheid, zelfinzicht, jezelf neerzetten, nieuwsgierigheid, zelfstandigheid en probleem- oplossen. In een enquête zijn vervolgens 77 leerkrachten en bijna 500 leerlingen hierover bevraagd. Zowel leerkrachten als leerlingen gaven aan dat in de klas het meest aan de zelfstandigheid van leerlingen en het minst aan keuzevrijheid wordt gewerkt. Maar ze verschillen van mening over de mate waarin zij aan de autonomie van hun leerlingen werken. Leerkrachten zijn daar veel positiever over dan hun leerlingen. Dit geldt overigens voor alle zes onderscheiden aspecten van zelfstandigheid.
 
Gemengde gevoelens
Hoewel de samenwerking met haar collega’s heel fijn en motiverend was, heeft Dijkstra, terugkijkend, toch gemengde gevoelens. “Bijzonder is dat we de studie zelfs nog hebben verwerkt tot een wetenschappelijk artikel. Dat is afgelopen winter gepubliceerd in Orthopedagogiek, onderzoek en praktijk. We vierden dit in restaurant Milú in Den Haag.”
Anderzijds is het niet gelukt om de bevindingen van het onderzoeksatelier in de praktijk toe te kunnen passen. “We spraken erover met collega’s, maar we hebben het niet concreet genoeg uitgewerkt om de uitkomsten in de praktijk toepasbaar te maken. Zo heeft iedere school zijn eigen agenda en is het niet aan de directie geweest om er wat mee te doen. Ons onderzoek stond daar los van.”
Zelf past Dijkstra het wel toe. “Ik heb nuttige dingen geleerd. Ik probeer bijvoorbeeld het zelfinzicht van kinderen te vergroten en ik bied meer keuzemogelijkheden aan. Ik praat meer met ze en luister gerichter naar wat ze willen.”
 
Knelpunten
Tot die conclusie komt Wilfried Admiraal desgevraagd ook. In totaal begeleidde hij acht onderzoeksateliers in het land. “Ik zie dat dit pilot-project de gewenste kloof nog niet dicht. Zowel de praktijk- als de wetenschapswereld kunnen er onvoldoende van profiteren.” Dat heeft een paar oorzaken. “De projecten zijn erg tijdrovend voor alle betrokkenen. Dat geldt ook voor mij, ze blijven ook te veel aan mij persoonlijk kleven. Als begeleider was ik bij alle acht projecten betrokken, het laatste eindigt binnenkort.”
Admiraal gelooft nog steeds in de ateliers. “Maar meer begeleiding en beschikbaar gestelde tijd is nodig. Ook moeten leerkrachten het onderzochte gaan toepassen in hun lessen. Hoe stimuleer je hen? Gelukkig zijn er zijn meer projecten die zich over deze en andere onderwijsvraagstukken buigen.”
 
Tekst Arnoud Kluiters
Fotografie Lou Wolfs